Sertaç Sedat KÖKSAL
Sertaç Sedat KÖKSAL
Fazla Mesailerde İşverenlerin Sorumluluk ve Yükümlülükleri
22 Nisan 2014 Salı / namehaber@hotmail.com - Tüm Yazılar
Çalışma hayatında işçilerin de işverenlerin de tam anlamıyla nasıl uygulanması gerektiğini bilmediği konulardan biri de fazla mesailerdir. Yerel mevzuatımızda fazla mesai kavramı 4857 sayılı İş Kanununda düzenlenmekle beraber ikincil mevzuat ile açıklığa kavuşmaktadır. Bu hafta işveren tarafında uygulayıcılar, işçi tarafında ise çalışanlar için fazla mesailere dair merak edilen sorulara cevap bulmaya çalışacağım.
 
İŞVERENLER İŞÇİLERİNE YILDA EN FAZLA 270 SAAT FAZLA MESAİ YAPTIRABİLİR
 
Yasalarımız haftalık normal çalışma süresini 45 saat olarak belirlemiştir. Çalışma süreleri bağlamında mevzuatın belirlediği bir başka konu da fazla çalışmaların üst sınırıdır. İşverenler bir işçiyi yılda toplamda en fazla 270 saat fazla çalışma yaptırabilir. Ancak işverenler genellikle çalışma sürelerini ve özellikle de fazla çalışmaya ilişkin süreleri kendileri belirlemek isterler. Kanunlarımız ise haftalık 45 saati aşan sürelerin fazla çalışma olarak nitelendirmiştir.
 
BİR İŞÇİ FAZLA MESAİ DAHİL GÜNDE 11 SAAT ÇALIŞABİLİR
 
İşverenler 45 saatlik bu çalışma süresini günlük 11 saati aşmayacak şekilde haftanın çeşitli günlerine dağıtma hakkına sahiptir. Bu kapsamda haftanın 5 iş gününde 9 saat çalışma olan bir iş yerinde günde 2 saat; haftanın 6 iş günü 7, 5 saat çalışma olan bir işyerlerinde ise günde 3, 5 saat fazla çalışma yapılabilmektedir.
 
FAZLA ÇALIŞMA İÇİN %50 DAHA FAZLA ÜCRET ÖDENMELİ
 
Günde 10 saat ve haftanın 5 günü çalışılan bir işyerinde 10 X 5 = 50 saat haftalık çalışma gerçekleşmektedir. Bu çalışma düzeni içerisinde çalıştırılan işçilere haftalık 5 saat üzerinden fazla mesai ücreti verilmesi yerinde olacaktır. Bu örnekten yola çıkarak çalışma saati ve günü kombinasyonlarını arttırarak haftalık fazla mesai ödenmesi gereken sürelere ulaşmak mümkündür.
 
Fazla çalışma için ödenecek ücret ise işçinin bir saatlik normal mesai ücretinin %50 arttırılarak uygulanması sonucu elde edilecektir. Yani saatlik ücreti 20 TL olan bir işçinin bir saat fazla mesai sonrası hak edeceği ücret 30 TL olacaktır.
 
HER YILIN OCAK AYINDA İŞÇİLERDEN FAZLA MESAİ ONAYI YAZILI OLARAK ALINMALI
 
Fazla mesaide çalışmak için işçinin yazılı onayının işveren tarafından alınması gerekir. Fazla çalışma ihtiyacı olan işveren bu onayı her yılbaşında işçilerden yazılı olarak almak ve işçi özlük dosyasında saklamakla mükelleftir. Ayrıca işveren, fazla çalışma yaptırdığı işçilerin çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenleyerek bu belgenin imzalı bir suretini de işçinin özlük dosyasında saklamak zorundadır. Konuyu işçiler açısından değerlendirirsek her yılbaşı fazla çalışmaya rıza gösterip göstermediğinize dair onayın işveren tarafından yazılı olarak alınması gerekmektedir. Uygulamada çoğu işverenin atladığı husus bu onayın her yılbaşı tekrarlanması gereğidir. Genellikle işe girişte imzalatılan evraklar arasında yer alan bu onay her yıl yenilenmediği müddetçe sadece imzalandığı yıl için geçerli sayılacaktır.
 
GECE ÇALIŞMALARINDA 7,5 SAATTLEN FAZLA ÇALIŞMA YAPTIRILAMAZ
 
Fazla çalışmalara dair istisnai bir durum gece çalışmaları için söz konusudur. İş Kanunu'nun 69'uncu maddesi uyarınca, gece çalışma süresi 7.5 saati geçemez. Ayrıca, İş Kanunu'nun 41'inci maddesinde, gece çalışmalarında fazla çalışma yapılamayacağı da hüküm altına alınmıştır. Mevzuatımızda açıkça düzenlenen bu hususlara rağmen uygulamada işverenler işçilerini gece çalışmalarında da fazla çalıştırabilmektedir. Böyle bir durumda işçiler fazla çalışma ücretine hak kazanıp kazanmayacakları ise Yargıtay içtihatları ile belirlenmiştir.
 
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 24.05.2011 tarih ve E:2011/24236-K:2011/15142 sayılı kararında özetle “İşçilerin gece çalışmaları günde yedi buçuk saati geçemez. Bu hal de günlük çalışmanın, dolayısıyla fazla çalışmanın bir sınırını oluşturur. Gece çalışmaları yönünden haftalık 45 saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa da gece çalışmasında 7,5 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmelidir.” denilmektedir.
 
Davaya konu olaya ilişkin açıklamada “Davalı işyerinde ayda 2 hafta 22-08 saatleri arasında gece çalışması yapıldığı sabittir. Davacının bu dönemde haftalık çalışma süresi 45 saattir. Ancak günlük
 
çalışmasının 1,5 saatlik kısmı fazla çalışmadır. Davalı işveren bu fazla çalışmanın normal kısmını aylık ücret içinde ödemiştir. Bu durumda davacının %50 zamlı kısım alacağı bulunmaktadır. Mahkemece gerekirse bilirkişiden rapor alınmak suretiyle günlük 1,5 saatlik fazla çalışma alacağının %50 zamlı kısmı hüküm altına alınmalıdır.'' denilmektedir.
 
Yargıtay'ın bu kararı doğrultusunda haftalık 45 saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa bile, gece 7,5 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmesi gerekmektedir.
 
İŞVERENLER HANGİ İŞLERDE FAZLA MESAİ YAPTIRAMAZLAR?
 
Sağlık kuralları bakımından günde 7,5 saat veya daha az çalışılması gereken işlerde,
 
Gece çalışmalarında,
 
Maden ocakları işlerinde,
 
Kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer veya su altında çalışılacak yerlerde,
 
18 yaşından küçük olanlara,
 
Yeni doğum yapan ve emziren işçilere,
 
Kısmi süreli (part-time) çalışanlara fazla mesai yaptırılamaz.
 
ÇALIŞANLAR FAZLA ÇALIŞMALARINI NASIL İSPAT EDEBİLİR ?
 
Hukukta iddia eden ispatlar kuralı fazla çalışmalarının tespitinde de geçerlidir. İşçiler fazla mesailerini her türlü delil ile ispat edebilirler. Bunların başında tanık beyanları gelmektedir. Mesai arkadaşlarının işçi lehine tanıklık yapması delil hükmü taşımaktadır.
 
İşyerinde işe geliş gidişlerin kayıtlarının tutulduğu puantaj kayıtları da delil niteliğindedir. Ancak burada işçilerin dikkat etmesi gereken en önemli husus her ay düzenlenen ücret bordrolarıdır.
 
İşçinin ücret bordrolarında fazla çalışma sütunu bulunduğu halde bu sütunun boş bırakılması, işçinin fazla mesai yapmadığının kanıtı değildir. İşçi böyle bir bordroyu imzalamış olsa dahi fazla mesai hakkından vazgeçmesi söz konusu değildir. İşçinin bordrosunda açıkça fazla çalışma yapılmadığı belli olan veya bir kısım işçilerin fazla çalışma ücretine hak kazandıkları yazılı bulunan kendisi fazla mesai yaptığı halde bordrolarında ücret tahakkuk ettirilmediğini gören işçi bordroyu “ihtirazi kayıt” ileri sürerek imzalamak zorundadır.
 
ÜCRET BORDROSUNA İTİRAZ ETMEYEN FAZLA MESAİ TALEP EDEMEZ
 
Bunun gibi, fazla çalışma yapılıp ücretinin alındığı bazı aylarda ise fazla çalışmanın yapılmadığı görülüyorsa, ihtirazi kayıt koymayarak bordroyu imzalayan işçinin artık fazla mesai ücreti talep etmesi söz konusu olamaz. İşçi bu durumda fazla çalışma ücreti talep ettiği takdirde iddiasını yazılı delil ile kanıtlamak zorundadır. Aksi halde Mahkeme işçinin fazla mesai taleplerini kabul etmeyecektir.
 
ÜST DÜZEY YÖNETİCİLER DE FAZLA MESAİ ÜCRETİ ALABİLİRLER
 
Teamül olarak genel müdür, işletme müdürü gibi pozisyonlarda bulanan kişiler mesai cetvellerini istedikleri gibi düzenleme yetkisine sahip olduklarından, kural olarak fazla çalışma ücreti talep edemezler. Üst düzey yöneticilerin fazla mesaiye hak kazanıp kazanmadıklarının tespitinde emir-talimat silsilesinin önemi vardır. Bir işletmenin organizasyon yapısında bulunan üst düzey yöneticinin çalışma saatlerin düzenlenmesi yönünden talimat veren/verme yetkisine sahip daha üst düzeyde yetkili varsa üst düzey yönetici olan işçinin fazla çalışma ücreti hakkı doğar.
 
Türkiye’mizde her ne kadar kurallar net ve kesin bir şekilde belirlenmiş olsa da uygulamaya bakıldığında maalesef durum kâğıtlarda yazdığı gibi değildir. OECD tarafından ülkemizde yapılan araştırmaya göre çalışanların %46’sı fazla mesai yapmaktadır. Yani her iki kişiden biri evine gitmesi gereken saatten daha geç bir saatte gitmektedir. Neredeyse evinde geçirdiği süreden çok süreyi işyerinde geçiren çalışanlar iş kaygısı nedeniyle çoğu zaman işyerlerinde yapılan yanlış uygulamalara ses çıkaramamaktadır. Bu noktada hukuk sistemimizi kullanma kararı için çoğu çalışan işten ayrılmayı beklemektedir. Bu nedenle çalışma sisteminin hukuk normları çerçevesinde düzelmesi için çalışanların haklarına her daim sahip çıkması en elzem şeydir.
 
Sertaç Sedat KÖKSAL
 
Soru Görüş ve Önerileriniz İçin,
 
E-posta: sertack@hotmail.com
 
Twitter: @sertackoksal
YORUM YAZ
Küfür, hakaret içeren; dil, din, ırk ayrımı yapan; yasalara aykırı ifade ve beyanda bulunan ve tamamı büyük harflerle yazılan yorumlar yayınlanmayacaktır.
       
Uğur Özdemir 27 Eylül 2015
Sertaç Bey iyi çalışmalar iyi bayramlar Yeni işe girdiğim bir firmada daha önce karşılaşmadığım birkaç uygulamada hakkında bilgilerinize başvurmak istiyorum. Madde madde yazarsam daha uygun olacak sanırım 1 - İş yerinde vardiya sistemine göre çalışıyoruz ve 16:30-01:00 ya da 15:30-02:00 gibi çalışma içinde 7buçuk saat çalıştığımız görünmekte ve 1saat mola yapmaktayız. Yani mola saatlerimizi düştükleri saat bu sanırım. Bu uygulama doğru mu? Değilse de ne gibi bir itirazımız olabilir? 2 - Şu an 2aylık deneme süreci içinde çalışmaktayım ancak fazla mesai ücreti alabilir miyim? 3 - Son olarak da söylemek istediğim çalışmanın normal de 01:00 de bitmesi gerekirken bizim işimiz bazen 01:30 yada 01:45 e kadar sürebiliyor. İş yerinde parmak okutma sistemi kullanılmakta ve bizden 01:00 de parmak okutmamızı istemeleri gibi bir şey söz konusu olabilir mi? İsterlerse fazla çalıştığımızı nasıl kanıtlayabiliriz ki başka? Cevabınız için şimdiden teşekküre eder iş yaşamınızda başarılarınızın devamını dilerim.